«هاله رامندی»، کنشگر سیاسی و عضو «سازمان زنان لیبرال» در آلمان، در این یادداشت استدلال میکند که ایران نه محصول ایدئولوژی ناسیونالیسم، بلکه ملتی تاریخی است که پیش از پیدایش این ایدئولوژی اروپایی نیز خود را چون یک ملت میفهمید. او با تمایز نهادن میان ناسیونالیسم و میهنپرستی، ناسیونالیسم ضداستعماری مصدق را در برابر میهنپرستی محمدرضاشاه مینشاند و از مضرات ناسیونالیسم برای وحدت ملی ایرانیان میگوید.
زادگاه اروپایی یک ایدئولوژی
اساسا نظریهی ناسیونالیسم مدرن، برای تبیین و تعریف هویت ملی ایران، نهتنها موضوعیت تاریخی و نظری ندارد، بلکه در صورت تبدیل شدن به مبنای انحصاری تعریف هویت ایرانی، میتواند مانند سمی مهلک برای موجودیت تاریخی و یکپارچگی ملی آن عمل کند.
ناسیونالیسم مدرن در بستر تحولات سیاسی، اجتماعی و فکری اروپا و در پیوند با تضعیف تدریجی وحدت جهان مسیحیت لاتین، شکلگیری دولتهای سرزمینی و ظهور مفهوم حاکمیت ملی تکوین یافت و سرانجام به یکی از مبانی نظری ملتسازی مدرن تبدیل شد. صلح وستفالی در سال ۱۶۴۸ یکی از نقاط عطف این گذار تاریخی بود، هرچند ظهور دولتـملت مدرن به معنای دقیق کلمه عمدتا به تحولات اواخر قرن هجدهم و قرن نوزدهم تعلق دارد.
از قرن هجدهم به این سو، در سراسر قرن نوزدهم و تا میانهی قرن بیستم، ناسیونالیسم در مقام یک «ایدئولوژی» اروپایی نقش مهمی بازی کرد. این ایدئولوژی به اروپا محدود نماند و به دیگر نقاط جهان نیز صادر شد. یکی از نمونههای کاربست آن ترکیهی پساعثمانی بود؛ جایی که «مصطفی کمال آتاتورک» آن را برای ساختن پدیدهای نوظهور، یعنی «ملت ترکیه»، به کار بست. این کاربست نیز، همچون نمونههای اروپاییاش، با ارعاب، سرکوب، خونریزی، یکسانسازیهای دولتی، تضعیف و نابودی زبانهای محلی، انکار هویتهای منطقهای و اساسا رویکردهای توتالیتر همراه بود.
ملتی پیش از ناسیونالیسم
توصیف تحولات دویست سال اخیر ایران، بهویژه دوران رضاشاه، با مفهوم ناسیونالیسم، در بهترین حالت از درک تاریخ درازآهنگ ایران بازمیماند. به شهادت دادههای فراوان تاریخی و باستانشناختی که از نظر علمی راستیآزمودنیاند، ایران نه محصول یک ایدئولوژی ناسیونالیستی، بلکه ملتی تاریخی با هویتی ریشهدار و پیوستگی تمدنی چندهزارساله است؛ موجودیتی تاریخی که استمرار آن، با وجود دگرگونی سلسلهها، حکومتها و ساختارهای سیاسی، پیش از ظهور ناسیونالیسم مدرن و مستقل از آن تحقق داشته است.
دولتـملتسازی مدرن به پیشاهنگی رضاشاه بزرگ ایران را از هیچ پدید نیاورد، بلکه به موجودیتی تاریخی که پیشتر نیز از هویت و پیوستگی تمدنی برخوردار بود، صورتبندی سیاسی و نهادیِ تازهای بخشید. ملت ایران دولت مدرن ایران را ساخت، نه اینکه دولت مدرن ایران ملت ایران را ساخته باشد. ملت ایران یک موجودیت طبیعی است، نه مانند ملت ترکیه یا ملت عراق موجودیتی برساختهی معاصر. زندهیاد جواد طباطبایی این نکته را به شیواترین وجه ممکن بیان کرد، آنجا که گفت ایرانیان خود را بهعنوان یک ملت میفهمیدند، پیش از آنکه مفهوم ملت به معنای معاصر آن شکل بگیرد.
وفاداری به میهن، نه به حکومت
بر همین مبنا، میتوان به تعریفی ایجابی از میهنپرستی رسید و آن را هم از ناسیونالیسم و هم از وفاداری سیاسی به حکومت جدا کرد. میهنپرستی یعنی وفاداری به سرزمین و مردمانی که در بستری تاریخی و جغرافیایی، هویتی مشترک و پیوندی دیرپا پدید آوردهاند، نه وفاداری به حکومتی که بر آن سرزمین فرمان میراند. از این رو، وفاداری میهنپرست به میهن پایدار است، اما پشتیبانیاش از حکومت مشروط است. او همواره از استقلال، تمامیت سرزمینی و مصالح بنیادین کشورش دفاع میکند، اما تنها از حکومتی پشتیبانی میکند که عملکرد و غایاتش در خدمت منافع ملی، کرامت انسانی و سعادت هممیهنان باشد؛ نه از حکومتی که بقای خود را بر ویرانی کشور، پایمال کردن حقوق ملت و رنج مردم بنا کرده است.
تمایز میان میهنپرستی و ناسیونالیسم در اندیشهی سیاسی پیشینهای روشن دارد. جورج اورول در جستار «یادداشتهایی دربارهی ناسیونالیسم» (۱۹۴۵) میهنپرستی را دلبستگی به سرزمینی خاص و شیوهای خاص از زندگی میداند که آدمی آن را بهترین میشمارد، بیآنکه بخواهد آن را بر دیگران تحمیل کند. از این رو، به تعبیر او، میهنپرستی در ذات خود، چه در عرصهی نظامی و چه در عرصهی فرهنگی، دفاعی است.
بر این اساس، میتوان گفت که ناسیونالیسم، برخلاف میهنپرستی، ماهیتی تهاجمی دارد و در پی مستحیلکردن همهی کثرتهاست و به تعبیر جواد طباطبایی، «وحدت در وحدت» را میجوید. همین است که ناسیونالیسم را از اساس از میهنپرستی ایرانی جدا میکند، که بر «وحدت در کثرت» استوار است.
تهدیدی برای «وحدت در کثرت»
اهمیت این تمایز میان ناسیونالیسم و میهنپرستی، و طرد اولی و دفاع از دومی، هنگامی آشکارتر میشود که به ساختار درونی هویت ایرانی و نسبت میان اجزای متکثر آن با کلیت ایران توجه کنیم. نخستین و شاید مهلکترین آسیبی که ایدئولوژی ناسیونالیسم میتواند بر پیکر ایران وارد آورد، گسستن کثرتهای زبانی، فرهنگی و قومی از پیوند تاریخی و دیالکتیکی آنها با کلیت ایران است؛ بهگونهای که این اجزا، بهجای آنکه هویت و جایگاه تاریخی خود را در نسبت با کلیت ایران تعریف کنند، خود را همچون کلیتهایی مستقل و قائمبهذات تصور کنند و برای خویش دعوی اصالت و استقلال مطلق داشته باشند.
ناسیونالیسم با تبدیل تمایزات طبیعی و تاریخی به مرزبندیهای سیاسی و هویتی، زمینهی تضعیف آن کلیت تاریخی، در اینجا ایران، را فراهم میآورد؛ کلیتی که این اجزا خود در بستر آن تکوین یافته و استمرار پیدا کردهاند. چنین فرایندی در نهایت بنیان آنچه را میتوان «وحدت در کثرت» ایران نامید، هدف قرار میدهد؛ وحدتی تاریخی که در طول سدهها اقوام، زبانها و فرهنگهای گوناگون را نه از طریق محو تفاوتهایشان، بلکه در بستر حافظهی تاریخی، سرنوشت مشترک و تعلق تمدنی مشترک، درون یک هویت فراگیر ایرانی گرد آورده است.
از ضداستعمار تا غربستیزی
ناسیونالیسم مدرن، بهویژه بیرون از جهان اروپایی، در سیر تحول تاریخی خود صورتهای گوناگونی پیدا کرده و نمیتوان همهی جلوههای آن را ذیل یک الگوی واحد تحلیل کرد. یکی از مهمترین این صورتها، در قرن بیستم و در پی گسترش جنبشهای رهاییبخش ملی در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، ناسیونالیسم ضداستعماری بود. این جریان بخش مهمی از هویت و مشروعیت سیاسی خود را بر مبنای مبارزه با استعمار، امپریالیسم و سلطهی قدرتهای خارجی، بهویژه دولتهای غربی، صورتبندی میکرد.
ناسیونالیسم ضداستعماری بهتدریج، تحت تأثیر اندیشههای مارکسیستی، سوسیالیستی و نظریههای وابستگی، با گرایشهای چپگرایانه نیز پیوند خورد؛ بهگونهای که در بسیاری از جنبشهای ملیگرای این دوره، مبارزه برای استقلال سیاسی با مبارزه علیه سرمایهداری جهانی، مناسبات نابرابر اقتصادی و نفوذ سیاسی و فرهنگی غرب درآمیخت. در چنین چارچوبی، غرب در بخشی از این گفتمانها نه صرفا مجموعهای از جوامع و تمدنهای متفاوت، بلکه بهمثابهی ساختاری یکپارچه از سلطه و استثمار بازنمایی میشد.
از اینجا بود که نقد استعمار و امپریالیسم در برخی از این جریانها به نوعی غربستیزی ایدئولوژیک تحول یافت؛ نگرشی که گاه میان مخالفت با سیاستهای استعماری دولتهای غربی و نفی کلی دستاوردهای فکری، فرهنگی و تمدنی غرب تمایزی قائل نمیشد. البته این پیوند در همهی جنبشهای ضداستعماری یکسان نبود و نمیتوان هرگونه مبارزه برای استقلال ملی را الزاما با چپگرایی یا غربستیزی مترادف دانست. بااینهمه، این منظومهی فکری تأثیر مهمی بر شکلگیری و جهتگیری بخش قابلتوجهی از ناسیونالیسم سیاسی قرن بیستم، بهویژه در جهان سوم، برجای گذاشت.
مصدق و ناصر، در برابر محمدرضاشاه
در پرتو این تحولات تاریخی و فکری، میتوان به یکی از تمایزهای مهم میان ناسیونالیسم و میهنپرستی پرداخت؛ تمایزی که نمودهای آن را، از جمله، میتوان در مقایسهی مبانی فکری و غایات سیاسی «جمال عبدالناصر» و «محمد مصدق»، از یکسو، و تلقی محمدرضاشاه پهلوی از مفهوم ایران و تعلق به میهن، از سوی دیگر، جستوجو کرد.
مصدق و ناصر، با وجود تفاوتهای بنیادین در اندیشه و اهداف سیاسی، هر دو در چارچوب نوعی ناسیونالیسم ضداستعماری میاندیشیدند؛ ایدهای که بخش مهمی از هویت سیاسی خود را در تقابل با سلطه و نفوذ بیگانه تعریف میکرد. در مورد ناصر، این نگرش با آرمان پانعربیسم و تصور وحدت سیاسی جهان عرب نیز درآمیخته بود، در حالی که ناسیونالیسم مصدق بیش از هر چیز بر استقلال سیاسی، خودکفایی اقتصادی، حاکمیت ملی و رهایی از سلطهی خارجی، بهویژه نفوذ بریتانیا، تأکید داشت. (نکتهی قابل تأمل آن است که ایران هیچگاه مستعمره نبوده است، اما این مسئله مانع از آن نشد که برخی گروهها و جریانها از گفتمان ناسیونالیسم ضداستعماری یا جهانسومی الهام بگیرند.)
در مقابل، در تلقیای که از میهنپرستی در اندیشهی سیاسی محمدرضاشاه میتوان بازشناخت، عظمت تاریخی ایران، استمرار تمدنی آن و اقتدار و سربلندی کشور جایگاهی محوری داشت؛ اما این میهنپرستی با ناسیونالیسم جهانسومی تفاوتی بنیادین داشت. در عرصهی اقتصاد، شاه ضرورت جذب سرمایه و اهمیت رقابت صنایع داخلی با صنایع خارجی را درک میکرد و بر حقوق مصرفکنندهی ایرانی تأکید داشت. در عرصهی سیاست نیز، او به همان اندازه که بر عظمت ایران پای میفشرد، نگرش استعماری غربیان به دیگر ملل را نقد میکرد و از نفوذ قدرتهای غربی، بهویژه بریتانیا، در ایران به تلخی یاد میکرد؛ با این حال، برخلاف محمد مصدق، در کردار سیاسی او نشانی از بیگانههراسی نبود. او میکوشید با لندن نیز بهترین روابط را داشته باشد، نه آنکه همچون دولت مصدق و رژیم علی خامنهای، سفارت بریتانیا را به تعطیلی بکشاند.
هویت در تقابل با دیگری
مخالفت با سلطهی بیگانه و دفاع از استقلال سیاسی کشور در میهنپرستی تجلی تمدنی خود را پیدا میکند و در ناسیونالیسم به دشمنی با ملتها و فرهنگهای دیگر میانجامد؛ هنگامی که بیگانه به سرچشمهی دائمی و فراگیر همهی ناکامیهای ملی تبدیل شود و هویت جمعی بیش از آنکه بر شناخت خویشتن استوار باشد، در تقابل با دیگری تعریف شود، ناسیونالیسم میتواند به سوی طردگرایی سوق پیدا کند.
به عبارت دیگر، مسئله نه مخالفت با سیاستهای مداخلهجویانهی دولتهای خارجی، بلکه تبدیل تقابل با بیگانه به شالودهی اصلی خودآگاهی ملی است. از این منظر، تفاوت خودآگاهی تاریخی یک ملت با رئوس ایدئولوژیک ناسیونالیسم در آن است که اولی هویت خویش را از استمرار تاریخی، میراث تمدنی و تجربهی مشترک نسلها میگیرد، حال آنکه دومی، بهویژه در صورت افراطی خود، هویت خویش را در تقابل با دیگری بازسازی میکند.
نتیجهگیری
از این رو، اگر هویت ملی ایران باید بر بنیادی استوار تعریف شود، این بنیاد نه ایدئولوژی ناسیونالیسم، که خودآگاهی تاریخی ایرانیان و میهنپرستی برآمده از آن است. ایران ملتی تاریخی است که وحدت خود را نه در تقابل با دیگری و نه در محو کثرتهای درونی، بلکه در استمرار تمدنی و سرنوشت مشترک اجزای خود یافته است؛ و ناسیونالیسم، هم با دشمنتراشی در بیرون و هم با گسستافکنی در درون، همین وحدت را تهدید میکند.

