«جنبش دانشجویی» یا امتداد جامعه در دانشگاه؟

موج تازه اعتراضات فراگیر دانشجویان، هم به لحاظ زمانی – چهلم جاوید‌نامان دی‌ماه و اولین روز بازگشایی دانشگاه‌ها- و هم محتوای ‏شعارها و همنوایی کامل آن با شعارهای خیابان، جان تازه‌ای در کالبد انقلاب ملی ایران دمیده است. در عین حال، این اعتراضات ‏فصلی تازه هم به دفتر تعارض‌ها و تقابل میان جریان ایران‌گرا و طیف موسوم به «پنجاه و هفتی» افزوده؛ کشمکش و انکار، و تاویل و تفسیر،‌ رویکرد آشنای جبهه مزبور است که پیش از این هم در مواجهه با خیزش فراگیر ‏دی‌ماه شاهد آن بوده‌ایم.‏

در میان انبوه تحلیل‌ها و تفسیرهایی که به بررسی ریشه‌ها و ماهیت اعتراضات دانشجویی اخیر و هماهنگی آن با بدنه ‏جامعه می‌پردازند، یک خطای تحلیلی آشنا با لباسی تازه در حال بازتولید است. خطایی که تلاش می‌کند اعتراضات ‏دانشجویی را، چه نفیا و چه اثباتا، در قالب کلیشه‌ای به نام «جنبش دانشجویی» توضیح دهد؛ گویی با پدیده‌ای مستقل، ‏خودبسنده و جدا از جریان عمومی جامعه طرف هستیم. این صورت‌بندی، صرف نظر از جهت‌گیری مروّجان آن، نه تنها ‏کمکی به فهم آنچه امروز در دانشگاه‌های ایران می‌گذرد نمی‌کند، بلکه در عمل در خدمت همان راهبرد تقلیل‌گرایانه‌ای قرار ‏می‌گیرد که بارها و بارها به شکست جنبش‌های اعتراضی در ایران انجامیده است.‏

برای فهم ریشه این کلیشه، ناگزیر باید کمی به عقب برگشت؛ به دوره‌ای که تصویر کلاسیک «دانشجو» و «جنبش ‏دانشجویی» در ذهن ما تثبیت شد. کلیشه‌ای دراماتیزه که با نشانه‌های آشنایی چون سرود «یار دبستانی» و تصویر جوان ‏عینکی شورشی کتاب زیر بغل، عجین شده است.‏

‏ این تصویر، بیش از هر چیز محصول شرایط خاص دانشگاه‌های ایران در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی است. در آن ‏دوره، دانشگاه یک فضای استثنایی بود؛ به این معنا که سطح آزادی، مصونیت و امکان کنش سیاسی در آن، به شکل عامدانه و ‏معناداری از جامعه بیرون بیشتر بود. دانشگاه جزیره‌ای بود که اکوسیستمی جدا از جامعه را در خود جای می‌داد.‏

آموزش عالی محدود بود و دانشجو شدن، امتیازی کمیاب. دسترسی به کتاب، نشریه، استاد و منابع فکری، عمدتا در ‏انحصار دانشگاه بود و همین باعث می‌شد دانشجو نسبت به بدنه جامعه از نظر اطلاعاتی و ایدئولوژیک در موقعیت ‏متفاوتی قرار بگیرد. شبکه اجتماعی دانشگاه، امکان هم‌رسانی سریع ایده‌ها و سازماندهی سیاسی را فراهم می‌کرد و در چنین ‏بستری، فعالیت گروه‌های رادیکال چپ و مارکسیست‌های مسلمان، به دانشگاه چهره‌ای به شدت ایدئولوژیک داد.‏

نقش نهادهایی مثل کنفدراسیون و انجمن‌های اسلامی دانشجویان خارج از کشور را ‏هم نباید دست‌کم گرفت. این تشکل‌ها، چه از مسیر تولید گفتمان و چه از طریق کادر‌سازی، در هدایت و کانالیزه کردن ‏فضای سیاسی دانشگاه‌های داخل کشور نقش مهمی ایفا کردند. نتیجه این شد که دانشگاه، در تخیل سیاسی ایرانیان، به ‏عنوان کانون آگاهی پیشرو، رادیکالیسم سیاسی و نیروی موتور تغییر اجتماعی تثبیت شد؛ تصویری که بعدها، مستقل از ‏تغییرات عمیق اجتماعی، به حیات خود ادامه داد.‏

اما آن شرایط دیگر وجود ندارد. نه دانشگاه همان دانشگاه است، نه جامعه همان جامعه. آموزش عالی به شکل ‏بی‌سابقه‌ای گسترش یافته و دانشجو بودن، دیگر یک هویت اجتماعی متمایز و تمام‌وقت نیست. حکومت با اختصاص ‏نیمی از ظرفیت دانشگاه‌ها به سهمیه‌های دولتی، همان سازوکار‌های سرکوب و اختناق را -حتی شدیدتر- در دانشگاه هم ‏پیاده کرده است. از طرفی، تحت تاثیر شرایط اجتماعی و اقتصادی، تحصیل در دانشگاه به یک مشغله جانبی تبدیل شده ‏است.‏

امروزه بخش بزرگی از دانشجویان، همزمان کار می‌کنند، درگیر معیشت‌اند، و تحت همان فشارها و همان سرکوبی قرار دارند ‏که بقیه جامعه تجربه می‌کند. کارمند دانشجو، کارگر دانشجو، یا حتی بسیجی دانشجو، به ترکیب‌های معمول و روزمره ‏بدل شده‌‌اند. بسیاری از جان‌باختگان خیزش‌های اخیر نیز، در کنار شغل و زندگی روزمره خود، دانشجو بوده‌اند. همه اینها موید درهم تنیدگی جامعه و دانشگاه ، و انقضای کلیشه‌های تثبیت شده قدیمی است.‏

از این زاویه، اهمیت دانشگاه امروز نه در برخورداری از آگاهی برتر یا چارچوب فکری متفاوت، بلکه در ویژگی‌های کاملا ‏عینی و مادی آن است: قرار داشتن دانشجو‌ها در یک گروه سنی، امکان شبکه‌سازی، و ظرفیت تجمع فیزیکی. دانشگاه یک ‏بستر است، یک پلتفرم اجتماعی؛ نه یک سوژه مستقل سیاسی. به همین دلیل هم طبیعی است که شعارها، مطالبات و ‏افق اعتراضات دانشجویی، بازتاب همان چیزی باشد که پیش‌تر در خیابان، محله و محل کار شکل گرفته است.‏ از این رو، تلاش برای تحمیل هویت ایدئولوژیک و سیاسی خاص به دانشگاه، خطایی راهبردی اما رایج در فهم ماهیت و کارکرد‌های آن است.

اصرار بر بازگرداندن اعتراضات دانشجویی به قالب کلیشه‌ای «جنبش دانشجویی»، چه از سر تایید و چه از سر انکار، دقیقا ‏از همین نقطه دچار خطا می‌شود. در یک سوی ماجرا، کسانی قرار دارند که از همراهی دانشگاه با انقلاب ملی خرسند هستند، ‏اما این همراهی را در قالب «پیوستن یک قشر» توصیف می‌کنند؛ گویی دانشجو تا دیروز بیرون از جامعه ایستاده بود و ‏حالا تصمیم گرفته وارد آن شود. در سوی دیگر، طیفی از مخالفان پهلوی قرار دارند که این همسویی را شوکی علیه تمام ‏صورت‌بندی‌های ذهنی خود می‌بینند و تلاش می‌کنند آن را یا انکار کنند یا به یک انحراف موقتی تقلیل دهند.‏

نکته مشترک هر دو نگاه، فرض گرفتن یک هویت مستقل و مجرد برای دانشجو است. فرضی که نه با واقعیت اجتماعی ‏امروز ایران سازگار است و نه بی‌ضرر. تجربه چند دهه گذشته نشان داده که هر جا مطالبات جامعه به اجزای صنفی، ‏طبقاتی، جنسیتی یا هویتی تقلیل داده شده، مسیر سرکوب و فرسایش هموارتر شده است. از محدود کردن «جنبش سبز» به ‏طبقه متوسط، تا نام‌گذاری خیزش‌های ۹۶ و ۹۸ به عنوان شورش گرسنگان، و تجزیه خیزش ۱۴۰۱ به ویترین‌های هویتی، ‏نتیجه همواره یکی بوده: دور شدن از هدف مشترک و طولانی‌تر شدن عمر رژیم.‏

در این میان، بخشی از این تقلیل‌گرایی، حاصل ناآگاهی، بریدگی از جامعه و چسبیدن به کلیشه‌های منسوخ است. اما بخش ‏دیگری از آن، آگاهانه و هدفمند، در راستای همان راهبرد قدیمی انشعاب‌سازی اجتماعی عمل می‌کند. راهبردی که ‏می‌کوشد جریان پیوسته و فراگیر انقلاب ملی را به مجموعه‌ای از اجزای تشکیل دهنده آن خرد کرده و نهایتا، امکان تبدیل ‏آنها به مطالبات بی‌خطر و قابل‌کنترل را فراهم کند.‏

تلاش برای تحلیل اعتراضات دانشجویی در ظرف این کلیشه‌ها، چه با نیت تایید و چه با انگیزه‌ی نفی، در همین چارچوب ‏معنا پیدا می‌کند. این تلاش، آگاهانه یا ناآگاهانه، همسو با رویکردی است که از تمرکز جامعه بر هدف اصلی و مشترک ‏جلوگیری می‌کند؛ هدفی که تحقق آن، شرط امکان تحقق همه مطالبات دیگر است: پایان دادن به این رژیم و برقراری یک ‏نظم دموکراتیک و سکولار در ایران.‏

البته که این بحث، نافی عاملیت، مرجعیت و نقش گروه‌های صنفی و اجتماعی در مسائل اختصاصی خودشان نیست. اما ‏وقتی سخن از لحظه‌ای تاریخی و سرنوشت‌ساز است، هر تحلیلی که بخواهد «کل» را به اجزای مستقل از هم جدا کند، ‏نه فقط نادقیق، بلکه خطرناک است. دانشگاه امروز، نه بیرون از جامعه است و نه جلوتر از آن؛ دانشگاه، بخشی از ‏همان جامعه‌ای است که تصمیم گرفته یک بار برای همیشه، بر سر هدف مشترک ایرانیان بایستد.‏